کتاب «دانش و بینش» را باید از جمله تلاشهای احسان طبری برای مواجهه فلسفی و روششناختی با تحولات علوم معاصر
دانست؛ تلاشی که موضوع اصلی آن نه صرفاً معرفی نظریههای علمی جدید، بلکه بررسی نسبت میان دستاوردهای علوم، مبانی
فلسفی شناخت و روشهای عام پژوهش است.
اهمیت کتاب در این است که نویسنده میکوشد تحولات علوم طبیعی، اجتماعی و ریاضی را در افق یک نگرش فلسفی جامع قرار
دهد؛ نگرشی که در آن شناخت نه محصول فعالیتی مستقل از جهان مادی، بلکه حاصل رابطه متقابل انسان، طبیعت، جامعه و
فعالیت عملی انسان است.
مسئله محوری کتاب را میتوان چنین صورتبندی
کرد:
چگونه میتوان دستاوردهای علوم جدید را به دستگاهی منسجم از شناخت تبدیل کرد، بیآنکه از یکسو به پراکندگی تخصصی
علوم و از سوی دیگر به تعمیمهای فلسفی انتزاعی و غیرتجربی گرفتار شویم؟
مولف در پاسخ به این مسئله، پنج حوزه را مورد
بررسی قرار میدهد:
۱. نظریه عمومی سیستمها و
برخورد سیستمی؛
۲. تئوری سیستمها و اصول
دیالکتیک؛
۳. نشانهشناسی یا سیمیوتیک؛
۴. سایبرنتیک و مسئله بازخورد
و خودتنظیمی؛
۵. هوریستیک و برخی مسائل نظریه احتمالات.
و در پایان نیز با دو پیافزود درباره نتایج عمومی فلسفی در مباحث وجود، جنبش، تکامل، شناخت و عمل تاریخی و همچنین
درباره علم و
روشهای علمی، این مبحث را به پایان میبرد.
این سازمانبندی از همان ابتدا نشان میدهد که کتاب صرفاً یک اثر آموزشی درباره چند رشته علمی نیست؛ بلکه تلاشی برای
تدوین نوعی
روششناسی فلسفی است.
یکی از بنیادیترین مباحث کتاب، نقد نگرشی
است که پدیدهها را به اجزای منفرد و جدا از مناسبات درونیشان فرو میکاهد.
نویسنده در فصل اول، هنگام توضیح مفهوم سیستم، بر این نکته تأکید میکند که شناخت یک پدیده از طریق شناخت اجزای آن به
تنهایی حاصل
نمیشود؛ زیرا هویت و کارکرد اجزا در بسیاری از موارد وابسته به روابطی است که میان
آنها برقرار است.
برای توضیح این مسئله، او به مفاهیمی چون:
کل و جزء؛ ساختار
و سازمان؛ روابط و مناسبات؛ محیط و پیرامون؛ کارکرد
و رفتار؛ پویایی و تحول؛
متوسل میشود.
برای مثال، در بحث سیستم، یک موجود زنده را نمیتوان صرفاً مجموعهای از سلولها و اندامهای منفرد دانست. آنچه موجود زنده
را
بهمثابه یک کل مشخص میکند، سازمانیافتگی اجزا و روابط متقابل آنهاست.
در اینجا با یک اصل مهم معرفتشناختی روبهرو
هستیم: کلیت را نمیتوان به جمع مکانیکی اجزای آن تقلیل داد.
این گزاره مبتنیست بر یکی از اصول بنیادین
دیالکتیک مارکسیستی، یعنی درک پدیدهها در پیوند و ارتباط متقابل آنها با یکدیگر.
اما نکته مهمتر این است که طبری کلیت را امری ایستا و تغییرناپذیر تلقی نمیکند. سیستم در ارتباط با محیط قرار دارد، از آن
تأثیر میپذیرد و بر آن تأثیر میگذارد.
بنابراین، شناخت سیستم مستلزم شناخت همزمان ساختار، مناسبات و فرایندهای تغییر آن است.
در اینجا میتوان تقابل دو شیوه شناخت را
مشاهده کرد:
(شناخت مکانیکی) (شناخت
دیالکتیکی)
جداسازی اجزا بررسی پیوند اجزا
تأکید بر ثبات بررسی
ثبات و تغییر
شناخت منفرد پدیده شناخت پدیده در مناسباتش
تقلیل کل به اجزا شناخت
کلیت سازمانیافته
نگاه ایستا نگاه تاریخی و پویا
طبری در صفحات ۱۱ تا ۲۴ کتاب، بهویژه هنگام بحث از مفهوم سیستم، ساختار، کارکرد و پویایی، مبانی این گذار
معرفتشناختی را توضیح
میدهد.
فصل دوم کتاب، از نظر فلسفی مهمترین بخش
آن است.
عنوان این فصل «تئوری سیستمها و اصول دیالکتیک»
است و نویسنده در آن به مسئلهای اساسی میپردازد:
آیا نظریه عمومی سیستمها میتواند جایگزین
دیالکتیک شود یا صرفاً در بعضی حوزهها با آن اشتراک روششناختی دارد؟
او از یکسو قابلیتهای نظریه سیستمها را در شناخت کلیتها، مناسبات، ساختارها و فرایندهای تحول به رسمیت میشناسد و از
سوی
دیگر، میان این نظریه و جهانبینی فلسفی تمایز قائل میشود.
الف) کلیت و رابطه کل و جزء
طبری در صفحات ۲۵ تا ۲۹، با طرح مسئله کلیت
و کیفیت، نشان میدهد که سیستم صرفاً مجموعهای از عناصر نیست.
کیفیت سیستم به چگونگی سازمانیافتگی اجزا،
روابط میان آنها و خصوصیات کل وابسته است.
این بحث را میتوان با مفهوم کلیت در دیالکتیک
مارکسیستی مرتبط دانست.
برای نمونه، در تحلیل جامعه، نمیتوان جامعه را به مجموعهای از افراد منفرد فروکاست؛ زیرا روابط اقتصادی، مناسبات تولیدی،
نهادهای
اجتماعی و ساختارهای تاریخی، در شکلگیری خصوصیات جامعه نقش تعیینکننده دارند.
ب) تضاد بهمثابه نیروی تحول
یکی از مهمترین بخشهای این فصل، صفحات
۲۹ تا ۳۲ است.
طبری در این صفحات به مسئله تضاد، تقابل و
مبارزه متقابل عناصر درونی سیستم میپردازد.
نکته مهم آن است که تضاد را صرفاً به اختلاف میان دو عنصر خارجی محدود نمیکند، بلکه آن را در پیوند با ساختار و مناسبات
درونی
سیستم بررسی میکند.
او بهویژه میان دو نوع تضاد تمایز میگذارد:
۱. تضادهای درونی سیستم؛
۲. تضادهای برونی میان سیستم
و محیط آن.
در اینجا میتوان یکی از اصول اساسی دیالکتیک را تشخیص داد: حرکت و تحول پدیدهها را باید در مناسبات درونی و بیرونی آنها
بررسی
کرد.
نویسنده در همین زمینه به این مسئله توجه میکند که مبارزه متقابل عناصر، لزوماً به نابودی سیستم نمیانجامد؛ بلکه ممکن است به
بازسازی، تغییر ساختار و پیدایش کیفیتی تازه منجر شود.
ج) نفی و نفی در نفی
در صفحات ۳۰ و ۳۱ به مسئله نفی، نفی در نفی
و ارتباط آن با تحول سیستماتیک اشاره میشود.
اهمیت این بحث در آن است که تحول را نمیتوان
صرفاً به انباشتهشدن تغییرات کمی فروکاست.
در روند تحول، ساختارهای پیشین ممکن است دگرگون شوند و مناسبات جدیدی جایگزین آنها شوند؛ بااینحال، برخی عناصر و
دستاوردهای مراحل
پیشین نیز میتوانند در ساختار جدید حفظ شوند.
این همان مسئله تداوم و گسست در فرایند تکامل
است.
د) چرا نظریه سیستمها عین دیالکتیک نیست؟
این نکته از اهمیت ویژهای برخوردار است.
نویسنده با وجود تأکید بر ظرفیتهای نظریه
سیستمها، آن را با دیالکتیک یکسان نمیگیرد.
نظریه سیستمها عمدتاً به بررسی سازمانیافتگی، روابط، کارکردها و سازوکارهای تحول سیستمها میپردازد؛ درحالی که
دیالکتیک، علاوه
بر این مسائل، مبانی عام فلسفی وجود، حرکت، تضاد و شناخت را نیز بررسی میکند.
از این منظر، نظریه سیستمها میتواند ابزار و روش سودمندی برای تحقیقات علمی باشد، اما نمیتواند جایگزین جهانبینی فلسفی
گردد.
این تمایز، یکی از وجوه مهم روششناسی طبری است: بهرهگیری از علوم جدید، بدون فروکاستن فلسفه به مجموعهای از
تکنیکهای علمی.
یکی از خطوط فکری قابل پیگیری در سراسر کتاب، مقابله با دو گرایش متقابل است: تقلیلگرایی؛ از یکسو و کلینگری انتزاعی
از سوی دیگر.
نویسنده در بحث خود، نه شناخت کل را به شناخت اجزای منفرد محدود میکند و نه شناخت کلیت را مستقل از اجزا و مناسبات
عینی آنها ممکن
میداند.
این مسئله در بحث او درباره سیستمهای پیچیده
اهمیت بیشتری پیدا میکند.
برای نمونه، جامعه انسانی را نمیتوان صرفاً با مطالعه اقتصاد، روانشناسی، زیستشناسی یا زبانشناسی بهصورت منفرد
شناخت. در عین
حال، نمیتوان بدون بررسی این سطوح و روابط متقابل آنها، به شناخت علمی جامعه دست یافت.
در اینجا روش دیالکتیکی به معنای شناخت وحدت
در کثرت است.
وی در صفحات ۳۱ و ۳۲ کتاب، هنگام بحث از ساختارهای چندسطحی و روابط میان اجزای سیستم، این مسئله را بهصورت نسبتاً
روشنی مطرح میکند.
نتیجه فلسفی: شناخت علمی باید از تحلیل اجزا آغاز کند، اما در آن متوقف نماند؛ باید از طریق بازسازی روابط و مناسبات، به
شناخت
کلیت دست یابد.
فصل سوم کتاب با عنوان «شمهای در باره نشانهشناسی
یا سیمیوتیک» به یکی از مهمترین حوزههای علوم انسانی اختصاص دارد.
این فصل از منظر ماتریالیسم تاریخی نیز اهمیت
دارد؛ زیرا نویسنده در آن به مسئله زبان، نشانه، معنا و ارتباط انسانی میپردازد.
در آغاز فصل، وی توضیح میدهد که نشانهها صرفاً عناصر منفرد زبانی نیستند، بلکه در نظامی از مناسبات و قواعد معنا پیدا
میکنند.
او نشانهشناسی را در سه حوزه اصلی بررسی
میکند:
۱. سینتاکتیک
بررسی روابط میان نشانهها و قواعد ترکیب
آنها؛ یعنی چگونگی ساختهشدن ساختارهای زبانی و نشانهای.
۲. سمانتیک
بررسی رابطه نشانه با معنا و موضوعی که به
آن دلالت میکند.
۳. پراگماتیک
بررسی رابطه نشانهها با استفادهکنندگان
آنها و شرایط کاربرد اجتماعی و ارتباطیشان.
مولف در صفحات ۳۵ تا ۴۲ کتاب، این سه سطح
را با جزئیات بررسی میکند.
الف) زبان بهمثابه نظامی از روابط
در بحث سینتاکتیک، نویسنده به قواعد ترکیب
نشانهها و شکلگیری عبارات معنادار میپردازد.
برای مثال، کلمات بهتنهایی حامل تمامی معنای
یک جمله نیستند؛ بلکه ترتیب و مناسبات میان آنها در تولید معنا نقش دارند.
این مسئله از منظر فلسفی نشان میدهد که معنا
را نمیتوان به عناصر منفرد تقلیل داد.
ب) معنا و واقعیت
در بحث سمانتیک، مسئله نسبت نشانه و موضوع
مطرح میشود.
طبری در اینجا به این نکته توجه میکند که
نشانهها در ارتباط با جهان عینی و نظامهای مفهومی معنا پیدا میکنند.
این بحث با مسئله بازتاب واقعیت در آگاهی
ارتباط پیدا میکند.
از منظر ماتریالیسم دیالکتیک، مفاهیم و نشانهها را نمیتوان موجوداتی مستقل و خودبنیاد تلقی کرد؛ آنها در ارتباط با فعالیت
شناختی
انسان و مناسبات او با جهان مادی شکل میگیرند.
ج) زبان و مناسبات اجتماعی
اهمیت پراگماتیک در آن است که زبان را از
محدوده قواعد صوری و روابط انتزاعی نشانهها خارج میکند.
یک عبارت زبانی در شرایط تاریخی و اجتماعی معین به کار میرود و معنای کاربردی آن با موقعیت گوینده، مخاطب و هدف
ارتباطی پیوند
دارد.
اینجا میتوان به یکی از وجوه مهم ماتریالیسم
تاریخی رسید:
زبان و نظامهای ارتباطی انسان را باید در
بستر زندگی اجتماعی و تاریخی او مطالعه کرد.
نویسنده در این فصل به آرای پیرس، سوسور،
چارلز موریس، رولان بارت و دیگر نظریهپردازان نشانهشناسی نیز اشاره میکند.
فصل چهارم کتاب، با عنوان «در باره سایبرنتیک (یا دانش گردانش)»، به بررسی یکی از رشتههای مهم علمی قرن بیستم
اختصاص دارد.
نویسنده سایبرنتیک را در ارتباط با مفاهیمی چون: اطلاعات؛ کنترل؛ ارتباط؛ بازخورد؛ خودتنظیمی؛ خودسازماندهی؛ سازگاری؛
بررسی میکند
از نظر او، اهمیت سایبرنتیک در این است که امکان مطالعه علمی فرایندهای کنترل و تنظیم در سیستمهای طبیعی، فنی و اجتماعی
را فراهم
میآورد.
الف) بازخورد و رابطه متقابل
بازخورد به معنای آن است که نتیجه عملکرد یک سیستم دوباره به فرایند عملکرد آن بازمیگردد و بر رفتار بعدی سیستم تأثیر
میگذارد.
این سازوکار در کتاب در نمونههای مختلف مورد
بررسی قرار میگیرد.
برای مثال، در سیستمهای زیستی، تنظیم دمای
بدن یا حفظ تعادل فیزیولوژیک را میتوان با سازوکارهای بازخورد توضیح داد.
در سیستمهای فنی نیز دستگاههای خودتنظیمکننده بر اساس اطلاعات دریافتی از وضعیت عملکرد خود، تغییرات لازم را اعمال
میکنند.
این مفهوم از منظر دیالکتیکی اهمیت دارد؛ زیرا نشان میدهد که سیستم صرفاً در معرض تأثیر یکطرفه محیط قرار ندارد، بلکه
در فرایند
تعامل با محیط، واکنشهای تنظیمی و اصلاحی انجام میدهد.
ب) خودتنظیمی و تعادل پویا
طبری میان تعادل ایستا و پویایی سیستم تفاوت
قائل میشود.
تعادل در یک سیستم زنده به معنای توقف حرکت نیست؛ بلکه نتیجه فعالیت مستمر سازوکارهایی است که تغییرات را تنظیم
میکنند.
او در صفحات ۴۸ تا ۵۰، مسئله همایستی یا
همئوستازی و حالت پایدار را بررسی میکند.
این مسئله با یک نکته مهم در دیالکتیک ارتباط
دارد:
ثبات و حرکت دو مفهوم متناقض و جدا از هم
نیستند؛ بسیاری از اشکال ثبات، محصول حرکت و تغییر مستمرند.
ج) سایبرنتیک و جامعه
یکی از بخشهای مهم فصل چهارم، بررسی کاربرد
مفاهیم سایبرنتیکی در شناخت جامعه و سازمانهای اجتماعی است.
نویسنده در صفحات ۴۹ تا ۵۲ به نقش اطلاعات،
ارتباطات، سازماندهی و بازخورد در سیستمهای اجتماعی میپردازد.
در اینجا بحث از سطح سیستمهای طبیعی و فنی
فراتر میرود و به مسئله اداره و تنظیم فرایندهای اجتماعی میرسد.
بااینحال، از منظر ماتریالیسم تاریخی باید
به یک تمایز اساسی توجه کرد:
جامعه را نمیتوان همانند یک دستگاه فنی یا
یک موجود زنده صرفاً بر اساس سازوکارهای تنظیم و کنترل تحلیل کرد.
در جامعه انسانی، مناسبات تولیدی، منافع طبقاتی، مالکیت، قدرت و مبارزه اجتماعی در شکلگیری ساختارها و فرایندهای ارتباطی
نقش دارند.
طبری در بخشهای پایانی فصل و بهویژه در نتیجهگیری کتاب، ضرورت توجه به ساختارهای اجتماعی و تاریخی را یادآوری
میکند.
فصل پنجم با عنوان «در باره اسلوب هوریستیک
و برخی مسائل تئوری احتمالات» به دو موضوع مرتبط اختصاص دارد:
۱. روشهای کشف و یافتن راهحل
در پژوهش علمی؛
۲. شناخت پدیدههای احتمالی
و تصادفی.
الف) هوریستیک و خلاقیت علمی
هوریستیک به مجموعه روشها و راهبردهایی گفته میشود که به کشف راهحلها و تولید شناخت تازه کمک میکنند.
نویسنده در این بخش به روشهایی مانند: آزمون و خطا؛ فرضیهسازی؛ مدلسازی؛ جستوجوی راهحل؛ استفاده از تجربههای
پیشین؛ اشاره
میکند.
او در عین توجه به نقش روشهای محاسباتی،
تأکید میکند که کشف علمی را نمیتوان به اجرای مکانیکی الگوریتمها محدود کرد.
در اینجا مسئله نقش خلاقیت و فعالیت ذهنی
انسان در فرایند شناخت مطرح میشود.
ب) تصادف و ضرورت
بحث نظریه احتمالات در کتاب، از منظر فلسفی
اهمیت خاصی دارد.
طبری با بررسی احتمال، تصادف و قوانین آماری،
به مسئله نسبت میان ضرورت و تصادف میپردازد.
این مسئله یکی از مباحث مهم فلسفه ماتریالیستی
است.
در نگرش دیالکتیکی، تصادف به معنای فقدان هرگونه قانونمندی نیست؛ بلکه تصادف و ضرورت در فرایندهای عینی با یکدیگر
ارتباط دارند.
برای مثال، در بررسی پدیدههای جمعیتی، ممکن است رفتار یک فرد بهتنهایی قابل پیشبینی دقیق نباشد، اما در سطح مجموعه
بزرگی از
افراد، الگوهای آماری و نظمهای نسبتاً پایدار آشکار شوند.
طبری در صفحات ۵۶ تا ۵۹ به این موضوع میپردازد و نقش محاسبات آماری و احتمالات را در شناخت پدیدههای اجتماعی و
طبیعی بررسی میکند.
اهمیت فلسفی این بخش: شناخت علمی الزاماً به معنای پیشبینی قطعی و جزئی تمامی رویدادها نیست. شناخت قوانین احتمالی نیز
بخشی
از شناخت عینی جهان است.
به نظر من، برای خوانش فلسفی کتاب، نباید از دو پیافزود پایانی آن غفلت ورزید؛ بهویژه پیوست نخست که در صفحات ۶۳ تا
۷۶ قرار
دارد. و عنوان
آن چنین است:
((نتیجهگیریهای عمومی فلسفی
در مبحث وجود، جنبش و تکامل، شناخت و عمل تاریخی))
یکی از مبانی این پیوست، پذیرش واقعیت عینی
و استقلال آن از آگاهی انسان است.
طبری در بحث شناخت، بر این نکته تأکید میکند
که واقعیت بیرونی محصول ذهن انسان نیست.
آگاهی انسان در ارتباط با جهان عینی شکل میگیرد
و در فرایند شناخت، ویژگیها و مناسبات آن را بازتاب میدهد.
این موضع، مبنای ماتریالیستی معرفتشناسی
کتاب است.
وی تحول را نیز یکی از ویژگیهای بنیادین
وجود میداند.
در اینجا حرکت صرفاً جابهجایی مکانی نیست،
بلکه شامل تغییرات ساختاری، کیفی و تاریخی نیز میشود.
برای نمونه، تحول سیستمهای زیستی، تغییرات اجتماعی و دگرگونی ساختارهای اقتصادی، همگی صورتهایی از حرکت و
تکاملاند.
نکته مهم آن است که نویسنده در این بخش به
مسئله تاریخیبودن پدیدهها توجه دارد.
هیچ ساختار اجتماعی را نمیتوان مستقل از
شرایط پیدایش، تحول و زوال آن فهمید.
یکی از مهمترین وجوه پیوست نخست، پیوند دادن
تحول اجتماعی با مناسبات مادی زندگی انسان است.
نویسنده در صفحات ۷۴ تا ۷۶ به ساختارهای اقتصادی و اجتماعی، مناسبات تولیدی، شکلبندیهای تاریخی و نقش نیروهای
اجتماعی در تحول جامعه
میپردازد.
در اینجا مفاهیم زیر اهمیت پیدا میکنند: شیوه تولید؛ روابط تولیدی؛ نیروهای مولد؛ ساختار طبقاتی؛ مناسبات مالکیت؛ شرایط
تاریخی تحول اجتماعی.
مثلا نویسنده در بررسی ساختارهای سنتی و معاصر جامعه، به این نکته توجه میکند که دگرگونیهای اقتصادی و تکنولوژیک
صرفاً تغییراتی در ابزار تولید نیستند؛ بلکه میتوانند مناسبات اجتماعی، نهادها، فرهنگ و صورتهای آگاهی را نیز دگرگون
کنند.
از این منظر، ماتریالیسم تاریخی در کتاب به
معنای جستوجوی شرایط مادی و اجتماعی شکلگیری پدیدههای تاریخی است.
در مبحث آگاهی اجتماعی و هستی اجتماعی، مسئله
رابطه میان شرایط عینی زندگی و آگاهی انسان نیز مطرح میشود.
آگاهی را نمیتوان پدیدهای مستقل از زندگی
اجتماعی دانست.
زبان، فرهنگ، ارزشها، نظامهای فکری و اشکال
شناخت در بستر زندگی تاریخی و اجتماعی انسان شکل میگیرند.
البته این رابطه را نباید به تأثیر یکطرفه
و مکانیکی اقتصاد بر تمام اشکال آگاهی فروکاست.
درک دیالکتیکی مستلزم بررسی روابط متقابل
میان شرایط مادی، نهادهای اجتماعی و صورتهای آگاهی است.
پیوست دوم کتاب، با عنوان «علم و روشهای
علمی»، در صفحات ۷۷ تا ۸۶ قرار دارد.
این بخش از نظر متدولوژی مارکسیستی اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا مولف به مسئله جایگاه علم در جامعه و نسبت علم با فلسفه
میپردازد.
در آغاز این پیوست، نویسنده علم را یکی از
مهمترین دستاوردهای فعالیت اجتماعی انسان میداند.
در این نگاه، علم محصول انباشت تاریخی تجربه،
مشاهده، آزمایش و فعالیت عملی انسان است.
بنابراین، علم را نمیتوان فعالیتی کاملاً
مستقل از جامعه و شرایط تاریخی آن دانست.
این دیدگاه با اصل ماتریالیسم تاریخی در ارتباط است: تولید معرفت نیز همانند سایر فعالیتهای انسانی، در بستر شرایط اجتماعی و
تاریخی
صورت میگیرد.
طبری در صفحات ۷۷ و ۷۸ به رابطه علم با تولید
و توسعه نیروهای مولد اشاره میکند.
علم در روند تحول تاریخی، از یکسو حاصل پیشرفت فعالیتهای مادی انسان است و از سوی دیگر، به نیرویی برای گسترش
تواناییهای تولیدی
و تغییر شرایط زندگی تبدیل میشود.
این رابطه دوسویه از اهمیت زیادی برخوردار
است.
برای مثال، پیشرفت دانش فیزیک و شیمی در ارتباط با تحول صنعت، ابزارها و فناوریهای تولیدی قرار میگیرد و در عین حال،
دستاوردهای
علمی امکان دگرگونی عمیقتر تولید را فراهم میکنند.
یکی از نکات قابلتوجه این پیوست، نقد گرایش
علمگرایانه است. نویسنده میان علم و علمگرایی تمایز قائل میشود.
علمگرایی هنگامی پدید میآید که روشهای علوم تجربی بهصورت مطلق و بدون توجه به تفاوت موضوعات شناخت، به تمام
حوزههای فلسفی
و انسانی تعمیم داده شوند.
در این حالت، فلسفه به فعالیتی زائد یا صرفاً
تابع علوم تجربی تبدیل میشود.
طبری در صفحه ۸۶، بهصراحت درباره ضرورت حفظ
جایگاه فلسفه در کنار علوم سخن میگوید.
از نظر او، فلسفه و علم دو حوزه کاملاً منفصل
نیستند، اما نمیتوان یکی را به دیگری تقلیل داد.
فلسفه باید در پرتو دستاوردهای علوم تحول
یابد و علوم نیز از تأملات نظری و فلسفی بینیاز نیستند.
این موضع را میتوان در چهارچوب ماتریالیسم
دیالکتیک، دفاع از وحدت فلسفه و علوم دانست.
یکی از ویژگیهای مهم کتاب، تلاش برای خارج
کردن فلسفه از محدوده بحثهای صرفاً انتزاعی است.
نویسنده میکوشد فلسفه را با تحولات علوم
طبیعی، ریاضی، زیستشناسی، زبانشناسی، سایبرنتیک و نظریه سیستمها مرتبط کند.
این رویکرد با یکی از اصول مهم مارکسیسم همخوانی
دارد: فلسفه باید با دستاوردهای واقعی علم در ارتباط باشد.
از ویژگیهای مهم دیگر تأکید بر کلیت، روابط متقابل، پویایی، تضاد و تحول است، که امکان فاصله گرفتن از نگرش مکانیکی به
طبیعت و
جامعه را فراهم میکند.
و نیز
توجه نویسنده به تاریخی بودن شناخت، از دیگر ویژگی های با اهمیت بحث است که در دو
پیافزود، پیگیری میشود.
در پایان باید اشاره کرد که عنوان کتاب، یعنی
«دانش و بینش»، خود حامل نوعی موضع معرفتشناختی است.
دانش، در معنای شناخت علمی و تخصصی پدیدهها، بدون بینش فلسفی و درک مناسبات عمومی واقعیت ممکن است به مجموعهای
از اطلاعات پراکنده تبدیل شود.
از سوی دیگر، بینش فلسفی نیز اگر از دستاوردهای علوم و تجربه تاریخی انسان جدا شود، به دستگاهی انتزاعی و غیرعلمی تبدیل
خواهد شد.
نویسنده در سراسر کتاب در پی برقرار کردن
رابطه میان این دو سطح است.
از این منظر، اهمیت «دانش و بینش» در آن است که میکوشد میان دستاوردهای علوم جدید و مبانی فلسفی ماتریالیسم دیالکتیک
رابطهای
برقرار کند.
شناخت علمی هنگامی به شناختی جامع و دیالکتیکی تبدیل میشود که از سطح توصیف و طبقهبندی پدیدهها فراتر رود و مناسبات
درونی، شرایط
تاریخی پیدایش، نیروهای محرک تحول و امکانهای تغییر آنها را آشکار سازد.
این همان نقطهای است که «دانش» به «بینش»
پیوند میخورد.