بحران رمانتیسیم و دیالکتیک تاریخ

 

نگاهی به کتاب:

بحران جهان و بحران رمانتیسیسم

محمدرضا فشاهی

کتاب بحران جهان و بحران رمانتیسیسم نوشتهٔ محمدرضا فشاهی، با بررسی میراث روسو، انقلاب فرانسه، صورت‌های تاریخی رمانتیسیسم، نسبت آن با اندیشهٔ مدرن و نیز پیوندهای آن با فروید و جریان‌های فکری معاصر، می‌کوشد به یکی از مسائل بنیادی تاریخ اندیشه بپردازد: چرا جهان مدرن، با وجود گسترش عقلانیت، علم و امکانات مادی، همچنان درگیر بحران‌های عمیق فکری، اخلاقی و اجتماعی است؟

ساختار کتاب، چنان‌که از فهرست مطالب آن برمی‌آید، سه محور عمده دارد: نخست، رمانتیسیسم و میراث روسو؛ دوم، رمانتیسیسم جدید و صورت‌های گوناگون آن در جهان معاصر؛ و سوم، آشوب‌گرایی و روان‌کاوی در پیوند با میراث روسو و فروید. این سازمان‌دهی نشان می‌دهد که مسئلهٔ نویسنده صرفاً بررسی یک جنبش ادبی یا هنری نیست، بلکه جست‌وجوی ریشه‌های فکری بحران در تاریخ مدرنیته است.

از منظر مارکسیستی، اهمیت چنین رویکردی در آن است که بحران فرهنگی را از محدودهٔ ذوق، سلیقه و تحولات صرفاً ادبی بیرون می‌آورد و آن را به مسئله‌ای تاریخی تبدیل می‌کند. بااین‌حال، پرسش تعیین‌کننده این است که آیا بحران جهان مدرن را می‌توان عمدتاً با بررسی جریان‌های فکری و میراث فیلسوفان توضیح داد، یا آنکه این جریان‌ها خود باید در متن مناسبات تولید، تضادهای طبقاتی و تحولات تاریخی جامعه فهمیده شوند؟

این پرسش نقطهٔ عزیمت یادداشت حاضر است. هدف، نفی اهمیت تاریخ اندیشه یا تقلیل فرهنگ به اقتصاد نیست؛ بلکه بررسی این مسئله است که تا چه اندازه می‌توان میان تحولات فکری و صورت‌بندی مادی جامعه رابطه‌ای دیالکتیکی برقرار کرد.

رمانتیسیسم را نمی‌توان صرفاً جنبشی علیه عقل‌گرایی یا دفاعی از عاطفه، تخیل و طبیعت دانست. این جنبش در بستر تحولات عمیق اروپا، به‌ویژه انقلاب فرانسه، گسترش مناسبات سرمایه‌داری و دگرگونی ساختارهای اجتماعی پدید آمد و گسترش یافت. از این منظر، رمانتیسیسم واجد تناقضی بنیادی است: از یک‌سو به آزادی فرد، رهایی از اقتدارهای سنتی و دگرگونی جهان گرایش دارد و از سوی دیگر، در مواردی به گذشته‌ای ازدست‌رفته، نظم پیشاسرمایه‌داری و صورت‌های پیشامدرن زندگی پناه می‌برد.

مارکس و انگلس در تحلیل جامعهٔ بورژوایی نشان می‌دهند که سرمایه‌داری، ضمن گشودن افق‌های تازهٔ تولید و زندگی، پیوندهای سنتی را نیز متزلزل می‌کند و مناسبات انسانی را به‌شدت تحت تأثیر مبادله، مالکیت و منطق انباشت قرار می‌دهد. در چنین شرایطی، احساس فقدان، بیگانگی و اعتراض به جهان موجود می‌تواند در قالب‌های رمانتیک ظاهر شود.

بنابراین، نوستالژی رمانتیک را نباید صرفاً نشانهٔ ضعف فکری یا گریز از واقعیت دانست. گاهی این نوستالژی، هرچند به گذشته ارجاع می‌دهد، درواقع اعتراضی غیرمستقیم به مناسبات اکنون است. هنگامی که شاعر یا متفکری در برابر جهان صنعتی، روابط سرد اجتماعی یا سلطهٔ محاسبهٔ اقتصادی از طبیعت، عاطفه و پیوندهای انسانی دفاع می‌کند، اعتراض او ممکن است حاوی حقیقتی اجتماعی باشد که زبان عقلانیت مسلط قادر به بیان آن نیست.

اما همین اعتراض می‌تواند به جهتی دیگر نیز حرکت کند: به‌جای نقد مناسبات موجود، جامعه‌ای آرمانی در گذشته بسازد و راه‌حل بحران را در بازگشت به سلسله‌مراتب، اقتدار و نظم‌های ازدست‌رفته جست‌وجو کند.

در اینجا، نقد مارکسیستی باید میان دو گرایش تمایز بگذارد: رمانتیسیسم به‌مثابه اعتراض به تناقض‌های سرمایه‌داری و رمانتیسیسم به‌مثابه آرمان‌سازی از مناسبات پیشاسرمایه‌داری. این دو گرایش ممکن است در آثار یک متفکر یا حتی در یک اثر هنری هم‌زمان حضور داشته باشند.

از این جهت، اگر تحلیل رمانتیسیسم تنها بر تقابل آن با عقل‌گرایی یا بر پیامدهای فکری آن متمرکز بماند، ممکن است تفاوت میان صورت‌های اجتماعی و سیاسی متعارض آن کم‌رنگ شود. مسئلهٔ اساسی صرفاً این نیست که رمانتیسیسم با عقل مدرن چه نسبتی دارد؛ باید پرسید از کدام نظم اجتماعی انتقاد می‌کند، کدام شکل از زندگی را مطلوب می‌شمارد و اعتراض آن در نهایت به سود کدام نیروهای اجتماعی عمل می‌کند.

جایگاه روسو در ساختار این کتاب اهمیت ویژه‌ای دارد. پیوند دادن میراث فکری او با انقلاب فرانسه و تحولات بعدی رمانتیسیسم، امکان طرح پرسشی اساسی را فراهم می‌کند: چرا اندیشه‌هایی که با آزادی، برابری و نقد نابرابری‌های اجتماعی پیوند دارند، گاه به نتایجی می‌رسند که با آرمان‌های اولیهٔ خود فاصله دارند؟

روسو از متفکرانی بود که نابرابری اجتماعی و تأثیر مالکیت خصوصی بر روابط انسانی را به مسئله‌ای فلسفی و سیاسی تبدیل کرد. نقد او به جامعهٔ موجود، به‌ویژه هنگامی که از فساد مناسبات اجتماعی و فاصله‌گرفتن انسان از آزادی طبیعی سخن می‌گوید، واجد ظرفیت انتقادی مهمی است. بااین‌حال، اندیشهٔ او را نمی‌توان بدون توجه به تفاوت‌هایش با نقد تاریخی و مادی مارکس، با مارکسیسم یکسان دانست.

در اندیشهٔ روسو، مسئلهٔ آزادی و برابری عمدتاً از خلال مفاهیمی چون قرارداد اجتماعی، ارادهٔ عمومی و مشروعیت سیاسی صورت‌بندی می‌شود. در مقابل، مارکس می‌کوشد نشان دهد که آزادی حقوقی و سیاسی، هرچند دستاوردی تاریخی و مهم است، لزوماً به معنای رهایی انسان از سلطهٔ اقتصادی و مناسبات طبقاتی نیست.

برای مثال، در جامعه‌ای که افراد از نظر حقوقی آزاد و برابرند، ممکن است بخش بزرگی از مردم به‌سبب نداشتن ابزار تولید، ناگزیر باشند نیروی کار خود را به صاحبان سرمایه بفروشند. بنابراین، برابری حقوقی می‌تواند در کنار نابرابری مادی وجود داشته باشد. از این منظر، نقد سرمایه‌داری مستلزم فراتر رفتن از بررسی صورت‌های حقوقی و اخلاقی جامعه و پرداختن به روابطی است که زندگی مادی انسان‌ها را سازمان می‌دهند.

این تمایز برای فهم میراث روسو و انقلاب فرانسه اهمیت دارد. انقلاب فرانسه در گشودن راه برای برچیدن امتیازات فئودالی و تثبیت حقوق شهروندی نقشی تاریخی داشت؛ اما تحقق آزادی سیاسی به‌خودی‌خود تضادهای ناشی از مالکیت خصوصی، مناسبات طبقاتی و نابرابری اقتصادی را از میان نبرد.

در نتیجه، بحران پس از انقلاب را نباید فقط به ناکامی ایده‌ها یا تناقض‌های فلسفی متفکران نسبت داد. باید بررسی کرد که چه نیروهای اجتماعی انقلاب را پیش بردند، کدام طبقات از نتایج آن بهره‌مند شدند، چه محدودیت‌هایی بر تحقق آرمان برابری وجود داشت و چگونه نظم اجتماعی جدید، در کنار دستاوردهای آزادی‌خواهانه، صورت‌های تازه‌ای از نابرابری را بازتولید کرد.

نکتهٔ انتقادی دربارهٔ چارچوب کتاب این است که اگر تقابل روسو و مارکس عمدتاً به تقابل «انگارگرایی» و «واقع‌گرایی» فروکاسته شود، تفاوت تاریخی و روش‌شناختی این دو اندیشه به‌قدر کافی روشن نخواهد شد. مارکسیسم صرفاً نظریه‌ای واقع‌گرا در برابر نظریه‌ای آرمان‌گرا نیست؛ بلکه روشی برای تحلیل تاریخیِ شکل‌گیری اندیشه‌ها، تضادهای اجتماعی و امکان‌های تغییر است.

البته این نقد به معنای انکار اهمیت آرمان‌ها نیست. آرمان آزادی و برابری می‌تواند در شکل‌گیری جنبش‌های اجتماعی نقش تعیین‌کننده داشته باشد. مسئله این است که باید نسبت میان آرمان و امکان مادی تحقق آن را توضیح داد. آزادی، هنگامی که از شرایط اقتصادی و اجتماعی تحقق خود جدا شود، ممکن است در سطح یک اصل اخلاقی باقی بماند؛ اما وقتی در ارتباط با ساختار جامعه بررسی شود، به مسئله‌ای تاریخی و سیاسی تبدیل می‌شود.

یکی از دشواری‌های تحلیل رمانتیسیسم، تعیین نسبت آن با عقلانیت مدرن است. در بسیاری از صورت‌های رمانتیک، عقل ابزاری، محاسبه‌پذیری و تسلط بر طبیعت با نوعی خشکی، بی‌روحی و زوال معنا پیوند می‌خورند. این انتقاد را می‌توان یکی از واکنش‌های مهم فرهنگی به جهان مدرن دانست؛ اما باید میان نقد سرمایه‌داری و رد کلی مدرنیته تمایز قایل شد.

از منظر مارکسیستی، عقلانیت مدرن یک پدیدهٔ یکپارچه و مستقل از مناسبات اجتماعی نیست. علم، فناوری و سازمان‌دهی عقلانی تولید می‌توانند امکانات عظیمی برای کاهش رنج و گسترش رفاه انسانی فراهم آورند. درعین‌حال، همین امکانات در چارچوب سرمایه‌داری ممکن است در خدمت انباشت سرمایه، تشدید استثمار، گسترش نظارت و تبدیل انسان به نیروی کار قابل‌محاسبه قرار گیرند.

بنابراین، مسئله نه صرفاً وجود عقل و علم، بلکه شکل اجتماعی استفاده از آن‌هاست. ماشین به‌خودی‌خود عامل رهایی یا سلطه نیست؛ جایگاه آن در مناسبات تولید و هدفی که تحت آن به کار گرفته می‌شود، اهمیت تعیین‌کننده دارد.

در اینجا، تمایز میان نیروهای مولد و مناسبات تولید به تحلیل کمک می‌کند. نیروهای مولد، شامل دانش، فناوری، مهارت انسانی و ابزارهای تولید، ظرفیت‌های مادی جامعه را گسترش می‌دهند. مناسبات تولید تعیین می‌کنند که این ظرفیت‌ها تحت چه روابط مالکیت و قدرتی سازمان یابند و محصول آن‌ها چگونه توزیع گردد.

برای مثال، پیشرفت فناوری می‌تواند زمان لازم برای تولید کالاهای ضروری را کاهش دهد؛ اما اگر سازمان تولید همچنان بر اساس الزام رقابت و انباشت سرمایه عمل کند، این پیشرفت الزاماً به افزایش فراغت و آزادی انسان منجر نمی‌شود. ممکن است به بیکاری، تشدید فشار کاری یا تمرکز بیشتر ثروت بینجامد.

از این منظر، اعتراض رمانتیک به جهان سرد و محاسبه‌گر مدرن می‌تواند نقطهٔ عزیمت نقدی جدی باشد؛ ولی اگر منشأ این وضعیت به ذات عقل، علم یا تمدن نسبت داده شود، خطر آن وجود دارد که مناسبات تاریخی و اقتصادیِ مولد این بحران از نظر دور بمانند.

به بیان دیگر، اگر سرمایه‌داری به‌عنوان یک ساختار تاریخی نادیده گرفته شود و بحران به «انحطاط جهان مدرن» یا «فساد عقلانیت» نسبت داده شود، مسئله از سطح روابط اجتماعی به سطح داوری‌های کلی دربارهٔ تمدن منتقل می‌شود. در چنین حالتی، نقد ممکن است به‌جای روشن کردن سازوکارهای واقعی بحران، به نوعی بدبینی فرهنگی فراگیر تبدیل شود.

در مقابل، تحلیل مارکسیستی می‌پرسد: چه چیزی در جامعهٔ مدرن مانع از آن می‌شود که دستاوردهای علمی و فنی در خدمت رهایی انسان قرار گیرند؟ چرا افزایش ظرفیت تولید، لزوماً به رفع فقر نمی‌انجامد؟ و چرا جامعه‌ای که از نظر مادی قادر به تأمین بسیاری از نیازهای انسانی است، همچنان با ناامنی، بیگانگی و رقابت فرساینده روبه‌روست؟

پاسخ به این پرسش‌ها را نمی‌توان تنها در قلمرو فلسفه یا روان‌شناسی جست‌وجو کرد؛ این پاسخ به بررسی ساختار اقتصادی و روابط قدرت نیز نیاز دارد.

بخش مربوط به رمانتیسیسم جدید و دوران معاصر، امکان گسترش نقد را از تاریخ ادبیات به حوزهٔ ایدئولوژی و سیاست فراهم می‌کند. رمانتیسیسم در دوره‌های مختلف، در زمینه‌های اجتماعی متفاوتی ظاهر شده و از این رو نمی‌توان برای آن یک محتوای سیاسی ثابت در نظر گرفت.

برای تحلیل این تنوع، مفهوم ایدئولوژی در سنت مارکسیستی اهمیت دارد. ایدئولوژی را نباید صرفاً مجموعه‌ای از باورهای نادرست یا فریب‌های آگاهانه دانست؛ ایدئولوژی می‌تواند شیوه‌ای باشد که افراد از طریق آن جهان اجتماعی را درک می‌کنند، به تجربه‌های خود معنا می‌دهند و مناسبات موجود را طبیعی، ضروری یا تغییرناپذیر تصور می‌کنند.

از این منظر، ارجاع به گذشته، ستایش طبیعت، تأکید بر فردیت یا دفاع از هویت جمعی، به‌خودی‌خود واجد معنایی ارتجاعی یا رهایی‌بخش نیست. معنای سیاسی آن‌ها به زمینهٔ تاریخی و کارکرد اجتماعی‌شان بستگی دارد.

برای نمونه، تأکید بر هویت فرهنگی ممکن است در شرایط سلطهٔ سیاسی و فرهنگی، به مقاومت در برابر قدرت مسلط کمک کند؛ اما در شرایطی دیگر، می‌تواند به طرد گروه‌های اجتماعی، اسطوره‌سازی از گذشته یا مشروعیت‌بخشی به سلسله‌مراتب سنتی بینجامد. همچنین، دفاع از فردیت ممکن است اعتراض به اقتدار و اجبار جمعی باشد، یا به توجیه انزوای فرد و بی‌اعتنایی به مسئولیت اجتماعی تبدیل شود.

این دوگانگی در مورد رمانتیسیسم نیز صادق است. صورت‌های گوناگون آن ممکن است از یک سو به نقد مناسبات سرمایه‌داری، دفاع از طبیعت و اعتراض به کالایی‌شدن روابط انسانی کمک کنند و از سوی دیگر، با آرمان‌سازی از گذشته یا نفی دستاوردهای روشنگری، راه را برای گرایش‌های اقتدارگرا باز کنند.

بنابراین، در یک خوانش تاریخی، پرسش اصلی نباید تنها این باشد که یک جریان فکری چه می‌گوید، بلکه باید پرسید در چه شرایطی پدید آمده، کدام تضادهای اجتماعی را بازتاب می‌دهد و چه نقشی در بازتولید یا دگرگونی مناسبات موجود ایفا می‌کند.

این نکته دربارهٔ نسبت رمانتیسیسم با جهان غیرغربی نیز اهمیت دارد. انتقال مفاهیمی که در تاریخ اروپا شکل گرفته‌اند به جوامع دیگر، بدون توجه به تفاوت‌های تاریخی، می‌تواند به تعمیم‌های ناروا منجر شود. در جوامعی که تجربهٔ استعمار، سلطهٔ خارجی، نابرابری توسعه و بحران‌های خاص دولت و جامعه را پشت سر گذاشته‌اند، بازگشت به سنت یا دفاع از هویت فرهنگی لزوماً همان معنایی را ندارد که در زمینهٔ تاریخی اروپا داشته است.

در نتیجه، بررسی رمانتیسیسم در جهان معاصر نیازمند توجه به میانجی‌های تاریخی است: ساختار طبقاتی، شکل دولت، مناسبات استعمار و وابستگی، تحولات فرهنگی و تجربهٔ خاص هر جامعه. بدون این میانجی‌ها، مفهوم رمانتیسیسم ممکن است به مقوله‌ای بیش از اندازه گسترده تبدیل شود که تفاوت‌های واقعی را زیر یک عنوان کلی پنهان می‌کند.

پیوند دادن بحران جهان معاصر با روان‌کاوی و میراث فروید، از دیگر محورهای مهمی است که ساختار کتاب به آن اشاره می‌کند. اهمیت این پیوند در آن است که بحران مدرنیته تنها در نهادهای سیاسی و اقتصادی ظاهر نمی‌شود؛ بلکه در تجربهٔ فردی، اضطراب، تعارض‌های روانی، احساس بیگانگی و دشواری برقراری رابطه با دیگران نیز بازتاب می‌یابد.

بااین‌حال، از منظر مارکسیستی باید میان دو سطح تحلیل تمایز گذاشت: نخست، سازوکارهای روانی‌ای که تجربهٔ فرد را شکل می‌دهند؛ دوم، شرایط اجتماعی‌ای که این تجربه‌ها را تولید یا تشدید می‌کنند.

برای مثال، اضطراب فردی ممکن است در قالب یک مسئلهٔ شخصی ظاهر شود، اما ناامنی شغلی، رقابت اقتصادی، ترس از سقوط اجتماعی و ناتوانی در تأمین نیازهای اولیه می‌توانند در شکل‌گیری یا تشدید آن نقش داشته باشند. همچنین، احساس شکست شخصی ممکن است در جامعه‌ای رقابتی، به‌عنوان ناتوانی فرد در مدیریت زندگی تفسیر شود؛ درحالی‌که بخشی از این تجربه به ساختار نابرابر فرصت‌ها و فشارهای اجتماعی مربوط است.

این به معنای آن نیست که همهٔ تعارض‌های روانی را می‌توان مستقیماً به اقتصاد فروکاست. چنین برداشتی خود نوعی تقلیل‌گرایی خواهد بود. روابط خانوادگی، تاریخ فردی، ناخودآگاه و تجربه‌های عاطفی نیز واقعیت و پیچیدگی خاص خود را دارند. اما این عوامل در خلأ اجتماعی شکل نمی‌گیرند و باید نسبت آن‌ها با ساختارهای تاریخی و فرهنگی بررسی شود

در همین چارچوب، باید از تبدیل روان‌کاوی به توضیحی فراگیر برای تمام بحران‌های اجتماعی نیز پرهیز کرد. مفاهیم روان‌کاوانه ممکن است که در فهم برخی جنبه‌های تجربهٔ انسانی سودمند باشند، اما به‌ تنهایی توضیح نمی‌دهند که چرا بحران اقتصادی در زمان یا جامعه‌ای معین رخ می‌دهد، چرا برخی گروه‌ها قدرت بیشتری دارند یا چرا نابرابری در ساختارهای اجتماعی بازتولید می‌شود.

در سوی دیگر، نقد مارکسیستی نیز نباید انسان را صرفاً حامل موقعیت طبقاتی خود بداند و از پیچیدگی‌های ذهن و عاطفه غفلت کند. رابطهٔ میان جامعه و فرد رابطه‌ای یک‌سویه نیست: شرایط مادی بر شکل‌گیری تجربهٔ روانی اثر می‌گذارند و انسان‌ها نیز از طریق کنش، آگاهی و روابط خود در بازتولید یا تغییر شرایط اجتماعی مشارکت می‌کنند.

از این رو، نقطهٔ قوت یک تحلیل تلفیقی آن است که روان‌کاوی(=روان‌شناسی) و نقد اجتماعی را نه جایگزین یکدیگر، بلکه دو سطح متفاوت و در مواردی مکمل شناخت بداند. مسئله زمانی پدید می‌آید که یکی از این دو سطح چنان گسترش یابد که سطح دیگر را نامرئی سازد.

عنوان کتاب، بحران جهان و بحران رمانتیسیسم، رابطه‌ای معنادار میان وضعیت جهان و یک جریان فکری برقرار می‌کند. اما از منظر مارکسیستی، باید از خود پرسید که این رابطه چگونه تبیین می‌شود: آیا بحران جهان محصول گسترش اندیشه‌های رمانتیک است، آیا رمانتیسیسم خود بازتاب بحران جهان است، یا اینکه هر دو در یک فرایند تاریخی پیچیده شکل گرفته‌اند؟

پاسخ مارکسیستی به این پرسش، نه تقلیل بحران به اندیشه است و نه حذف نقش اندیشه در تحولات اجتماعی. اندیشه‌ها در شرایط تاریخی معینی پدید می‌آیند، اما پس از شکل‌گیری می‌توانند بر آگاهی جمعی، کنش سیاسی و جهت‌گیری جنبش‌های اجتماعی تأثیر بگذارند.

برای مثال، بحران اقتصادی ممکن است زمینهٔ گسترش بدبینی نسبت به نظم موجود را فراهم کند؛ اما این بدبینی می‌تواند به شکل‌های سیاسی و فرهنگی متفاوتی بیان شود. یک گروه ممکن است بحران را نتیجهٔ سلطهٔ سرمایه بداند و خواهان دگرگونی مناسبات تولید شود؛ گروهی دیگر ممکن است آن را به زوال اخلاق، نابودی سنت‌ها یا انحطاط تمدن نسبت دهد و خواهان بازگشت به گذشته باشد.

در هر دو مورد، تجربهٔ بحران واقعی است؛ تفاوت در شیوهٔ تفسیر آن و راه‌حل‌هایی است که از این تفسیر نتیجه گرفته می‌شود.

این تمایز برای ارزیابی رمانتیسیسم اهمیت بنیادی دارد. اگر رمانتیسیسم صرفاً به‌عنوان یکی از عوامل بحران جهان معرفی شود، ممکن است نقش آن به‌عنوان واکنشی فرهنگی به تضادهای موجود نادیده بماند. برعکس، اگر همهٔ صورت‌های رمانتیک را تجلی اعتراض به سرمایه‌داری بدانیم، ظرفیت آن‌ها برای بازتولید ایدئولوژی‌های محافظه‌کارانه یا ارتجاعی را از دست خواهیم داد.

در اینجا، مفهوم دیالکتیک اهمیت پیدا می‌کند: یک جریان فکری می‌تواند هم نشانهٔ یک بحران باشد و هم در شکل‌گیری پاسخ‌های اجتماعی به آن مشارکت کند. همچنین ممکن است در برابر یک وضعیت سلطه‌آمیز اعتراض کند، اما راه‌حل پیشنهادی آن، به‌جای گشودن افق رهایی، به بازسازی شکل دیگری از سلطه منجر شود.

از این منظر، بحران جهان معاصر را نمی‌توان تنها با نقد رمانتیسیسم، عقل‌گرایی، روان‌کاوی یا سایر جریان‌های فکری توضیح داد. باید این جریان‌ها را در ارتباط با بحران‌های واقعی جامعه، ازجمله نابرابری، بیگانگی، سلطهٔ اقتصادی و محدودیت‌های آزادی انسانی، بررسی کرد.

کتاب محمدرضا فشاهی، بر اساس محورهای مشخص‌شده در ساختار آن، تلاشی برای بررسی تاریخی و فلسفی رمانتیسیسم و نسبت آن با بحران جهان مدرن است. اهمیت این موضوع در آن است که رمانتیسیسم را نمی‌توان صرفاً به یک سبک ادبی یا هنری محدود کرد؛ این جریان با مسائل گسترده‌تری چون آزادی، فردیت، عقلانیت، طبیعت، سنت و نسبت انسان با جامعه ارتباط دارد.

بااین‌حال، یک ارزیابی مارکسیستی می‌تواند چند محدودیت احتمالی را در چنین چارچوبی برجسته کند.

نخست، خطر فکری‌کردن بیش از اندازهٔ بحران اجتماعی وجود دارد؛ یعنی وضعیتی که در آن، تحولات تاریخی عمدتاً از خلال تقابل فیلسوفان و جریان‌های فکری توضیح داده می‌شوند، درحالی‌که مناسبات طبقاتی، مالکیت و ساختار اقتصادی نیز باید در مرکز تحلیل قرار گیرند.

دوم، خطر یکدست‌سازی رمانتیسیسم است. این جریان از گرایش‌های متعارضی تشکیل شده است و نمی‌توان همهٔ صورت‌های آن را با یک معیار سیاسی یا فلسفی سنجید. رمانتیسیسم می‌تواند هم حامل اعتراض به سلطهٔ سرمایه باشد و هم در خدمت آرمان‌سازی از نظم‌های گذشته قرار گیرد.

سوم، در بررسی میراث روسو و فروید باید میان تبیین فلسفی، روان‌شناختی و تاریخی تمایز گذاشت. هر یک از این رویکردها بخشی از واقعیت را روشن می‌کند، اما هیچ‌کدام به‌تنهایی جایگزین تحلیل روابط اجتماعی و شرایط مادی زندگی نمی‌شود.

چهارم، نقد مدرنیته باید از نفی کلی عقل، علم و دستاوردهای تاریخی آن‌ها متمایز شود. مسئلهٔ اساسی این نیست که انسان مدرن به‌طور کلی از عقلانیت یا فناوری رنج می‌برد؛ بلکه این است که امکانات عقلانی و مادی جامعه تحت چه مناسباتی سازمان می‌یابند و در خدمت کدام اهداف قرار می‌گیرند.

در نهایت، مهم‌ترین معیار مارکسیستی برای ارزیابی بحران جهان، توانایی یک نظریه در توضیح سازوکارهای تاریخی و اجتماعی بحران و نشان دادن امکان‌های واقعی تغییر است. از این منظر، رمانتیسیسم نه صرفاً بیماری فرهنگ مدرن است و نه راه‌حل آن؛ بلکه عرصه‌ای متناقض است که در آن اعتراض به جهان موجود، آرمان‌های رهایی‌بخش و گرایش‌های بازگشت‌طلبانه می‌توانند در کنار یکدیگر ظاهر شوند.

ارزش نهایی تحلیل رمانتیسیسم هنگامی آشکار می‌شود که بتواند میان این گرایش‌ها تمایز بگذارد و نشان دهد هر یک چگونه با تضادهای جامعهٔ مدرن ارتباط پیدا می‌کنند.

بر این اساس، می‌توان نتیجه گرفت که بحران جهان معاصر را نه باید صرفاً بحران اندیشه دانست و نه صرفاً بحران اقتصاد؛ بلکه باید آن را در رابطهٔ پیچیدهٔ میان مناسبات مادی، ساختارهای قدرت، شکل‌های آگاهی و تجربهٔ انسانی فهمید. مزیت روش مارکسیستی در این است که این عناصر را در یک فرایند تاریخی و دیالکتیکی بررسی می‌کند و از تبدیل بحران‌های اجتماعی به داوری‌های کلی دربارهٔ طبیعت انسان یا سرنوشت تمدن پرهیز می‌دهد.